\documentclass[a4paper,12pt]{article} \usepackage{polski} \usepackage{indentfirst} \usepackage[latin2]{inputenc} \usepackage[colorlinks,urlcolor=blue,linkcolor=black]{hyperref} \usepackage{anysize} \marginsize{2.5cm}{2.5cm}{3cm}{3cm} \clubpenalty 10000 \widowpenalty 10000 \brokenpenalty 10000 \sloppy \hypersetup{ pdftitle={Shan-shih: Pustelnia "Kamiennego Dom"}, pdfauthor={tłumaczenie i~kompilacja: Andrzej Osiński}, pdfcreator={mahajana.net}, } \setcounter{secnumdepth}{0} % poziom numerowania sekcji (0 - numerowanie wyłączone) \setcounter{tocdepth}{1} % max. poziom sekcji umieszczanych w~spisie treści \let\_=\dywiz \begin{document} \begin{center} {\Huge Shan-shih: Pustelnia ,,Kamiennego Domu''\par} \bigskip {tłumaczenie i~kompilacja: \textbf{Andrzej Osiński}\par} \bigskip {\large Jackowi Brymerskiemu dedykuję \ldots\par} \addvspace{3\baselineskip} Skład wykonano w~programie \href{http://latex-project.org}{\LaTeXe}\\ Tekst jest dostępny pod adresem \href{http://mahajana.net}{mahajana.net} \end{center} \addvspace{3\baselineskip} ,,Poematy o~górach''\footnote {Niniejsze tłumaczenie jest kompilacją kilku tekstów i~jako takie ma na celu przybliżenie polskiemu czytelnikowi szerzej nieznanej postaci ,,Kamiennego Domu''. Opis codziennego życia Ch'ing-hunga można odnaleźć na portalu: \url{http://www.hermitary.com/}. Wybór wierszy pochodzi z~doskonałej pracy Billa Portera: "The Zen Works of Stonehouse: Poems and Talks of a 14th-Century Chinese Hermit" (wyd.~1999). Słowa samego Ch'ing-hunga wyróżniono kursywą.} (Shan-shih) pióra \textbf{Ch'ing-hunga} (1271--1352), powszechnie znanego pod mianem ,,Kamiennego Domu''\footnote {Angielskie słowo house posiada wiele znaczeń, z~których ,,dom'' jest najpowszechniejsze. Inne znaczenia, to ,,budowla'', ,,pomieszczenie'', ,,wspólnota'' itp.} wykazują liczne analogie z~wierszami innych chińskich i~japońskich mnichów zen, prowadzących pustelnicze życie. Jednak głos Ch'ing-hunga pozostaje na ich tle wyjątkowy pod względem ujawnienia ogromnej ilości detali związanych z~codziennym życiem pustelnika oraz jego zagubioną wśród gór samotnią. ,,Kamienny Dom'' nie był wędrowcem, artystą czy formalnym poetą. Nie był również urzędnikiem-odludkiem ani zbiegiem. Był mnichem, wykształconym w~Dharmie przez licznych mistrzów i~doskonale zorientowanym w~doktrynie buddyjskiej. Jakiś czas był mistrzem medytacji; przez wiele lat pełnił również w~klasztorze funkcję opata, zyskując tym zasłużoną renomę i~rozgłos. Lecz nic nie odpowiadało jego naturze tak bardzo jak wolność płynąca z~życia w~górach~--- w~jego przypadku Hsiamushan (lub Zhongnan) we wschodnich Chinach. To właśnie tutaj, już u~schyłku życia ułożył 184 strofy, które sam określił mianem ,,Poematów o~górach''. Ch'ing-hung napisał ,,Poematy o~górach'' w~przypływie natchnienia, rozpalając swoją pamięć i~zrozumienie w~nagłym niezwykle owocnym zrywie. W~przedmowie do dzieła zauważył: \textit{Niektórzy mnisi zen poprosili mnie, abym opisał, jakież to interesujące rzeczy odkryłem w~tych górach. Siedzę tu sobie spokojnie i~pozwalam unosić się mojemu piórku. Nagle ten tom jest już pełny}. Powstałe wiersze są wyrazem syntezy tego, co przyziemne z~tym, co wzniosłe, jakkolwiek ,,Kamienny Dom'' nigdy świadomie nie zakładał, aby jego zwięzłe rady uchodziły w~oczach innych za górnolotne. Jednak to, co przyziemne nabiera wzniosłości pod samym tylko jego doświadczonym spojrzeniem. Z~drugiej strony, bardziej uważna lektura, pozwala odkryć detale obrazujące jego egzystencję oraz mieszkanie. Codzienne życie i~walka o~przetrwanie, rozpoczynająca się od procesu sadzenia roślin, a~kończąca na gotowym posiłku i~ubraniu, również została tu dobrze zaprezentowana; podobnie jak przyroda i~zmieniające się pory roku. \section{MIESZKANIE} Ch'ing-hung wprowadził się do swojej pustelniczej chaty wiosną 1312 roku. Leżała ona tuż przy ,,Górze Czerwonej Zasłony'' i~u ,,Źródła Niebiańskiego Jeziora'', w~którym płynęła krystalicznie czysta woda. \textit{Pozbawiona szczytu}, okryta strzechą chata ,,Kamiennego Domu'' leżąc \textit{głęboko w~chmurach}, \textit{przysiadła ponad tysiącem szczytów}, w~miejscu, gdzie~--- jak mówi~--- \textit{moje oczy nie napotykają na nic, za wyjątkiem gór}. \begin{verse} \textit{Ze szczytu Hsiawushan\\ Moja chata spogląda przez chmury\\ Chłodna latem, w~cieniu bambusa\\ Ciepła zimą, zwrócona do słońca}. \end{verse} Pogoda na tym wzniesieniu jest nieprzewidywalna. Podczas deszczu cała chata przecieka wodą, ale szybko wysycha w~blasku słońca. Ciężki podmuch wiatru rozrywa na strzępy papierowe okna: tłusty, półprzezroczysty papier, który służył jako okiennice, powstrzymujące wiatr, deszcz i~śnieg. ,,Kamienny Dom'' na rozmaity sposób opisuje rozmiary swojego skromnego schronienia: \textit{węższe aniżeli trzy maty} lub \textit{o~szerokości trzech krokiew}, wreszcie \textit{jeden bok nie liczy sobie nawet pełnych dziesięciu stóp}\footnote{Około 3 metry}. Od zewnątrz chata wygląda na niezwykle ciasną~--- dodaje~--- jednak nie przeszkadza mu to w~ogóle, gdyż on sam nie posiada prawie nic. Sporadycznie wspomina Ch'ing-hung nowy materac z~pachnącej trawy. Jego poduszkę stanowi kawałek drewna. Mnich posiada również pozłacaną figurę Buddy, jaki i~dalsze trzy~--- gliniane~--- ulepione własnoręcznie. \begin{verse} \textit{Przesuwam mój pulpit na książki, aby czytać sutry przy świetle księżyca,\\ Oddaję cześć Buddom wazonem dzikich kwiatów} \end{verse} ,,Kamienny Dom'' posiada także lampkę oliwną i~szereg przedmiotów rytualnych: kadzidło, gong oraz dzwonek. Pustelnik dysponuje piecykiem do gotowania herbaty, \textit{oczernionym sadzą} i~dzbankiem \textit{ze złamanym uchem, leżącym na stercie suchych liści}. Inne przybory kuchenne są równie proste. \begin{verse} \textit{Dziurawy durszlak, który nie cedzi ryżu,\\ Złamana miska do tłuczenia świeżego imbiru}. \end{verse} Codzienna praca jest ciężka, na co wskazują te poruszające ustępy: \begin{verse} \textit{Orka i~okopywanie tworzą mój dzień,\\ Pół tuzina tarasowych pól \ldots} \end{verse} \begin{verse} \textit{W górach nigdy nie próżnuję,\\ Ale uczę się tego, o~czym inni nie mają pojęcia,\\ W jaki sposób pokierować źródełkiem przez zbocze,\\ Jak rozpalić poranne ognisko za pomocą skał,\\ Jak obierać górski ryż i~rąbać drewno}. \end{verse} Niekiedy Ch'ing-hung holuje drewno na wiejski targ, aby je wymienić na zboże~--- i~jest to jego jedyny kontakt z~ludźmi, za wyjątkiem sporadycznych wizyt znajomych mnichów lub przyjaznych rolników i~zbieraczy drewna. Któregoś roku, jeszcze przed nadejściem wiosny, skończyły mu się zapasy ryżu, z~kolei innego lata ryżu było tak dużo, że kompletnie nie wiedział, co z~nim wszystkim zrobić. Ale ,,Kamienny Dom'' nauczył się uprawiać swój własny \textit{pachnący górski ryż} i~skonstruował koło wodne do jego oczyszczania. \begin{verse} \textit{Nie przestaję się ruszać przez cały dzień\\ Jestem przepracowany na długo przed zachodem słońca.\\ Powracam do domu, obmywam stopy i~śpię\\ Zbyt zmęczony, aby zwracać uwagę na przeprawę górskiego księżyca.\\ Ptaki budzą mnie z~odległego gaju,\\ Czerwona tarcza słońca prześwieca przez sosny,\\ Dzień dzisiejszy i~jutrzejszy nie różnią się od siebie,\\ Wszystkie lata są takie same}. \end{verse} Z czasem, kiedy ,,Kamienny Dom'' rozwinął szereg umiejętności, związanych z~prowadzeniem życia w~górach, odkrył, iż \textit{trzy lub cztery drzemki dziennie, nadal nie wyczerpują mojego wolnego czasu} \section{POŻYWIENIE} Ch'ing-hung korzystał z~różnego rodzaju pożywienia, zebranego bądź własnoręcznie uprawianego. \textit{Przez dwadzieścia lat pobytu na górze}~--- pisze~--- \textit{nigdy nie zostałem oszukany przez motykę}. Z~powodzeniem uprawiał ryż, proso i~pszenicę, a~także strączki grochu na tarasowej skarpie; zapewne soję. Zasadził \textit{osiem lub dziewięć} sosen, z~nadzieją na wykorzystanie ich w~przyszłości do budowy solidniejszego domu, ale nawet i one dostarczały pożywienie. Pisze o~\textit{zielonych i~żółtych polach, pełnych warzyw i~zboża}, lecz jego ogród dostarczał raczej tych pierwszych: melonów, bakłażanów, słodkich ziemniaków i~kukurydzę. ,,Kamienny Dom'' wspomina, iż nie ma czasu na kwiaty, lecz jednocześnie wzmiankuje \textit{ogromny żywopłot z~tropikalnej chińskiej róży}\footnote{Łac. hibiscus} oraz \textit{gardenie i~pawlonie}\footnote {Rodzaj tropikalnego drzewka, ang. princess tree}. \textit{Chryzantemy wzdłuż płotu przesycają zapachem zmierzch}. W~sadzie jest miejsca na brzoskwinię, \mbox{śliwę}, gruszę i~kasztanowca. W~ogrodowym stawie uprawia kwiaty lotosu i~chiński kasztan \mbox{wodny}\footnote {Łac. eleocharis dulcis}. Znaczna część pożywienia Ch'ing-hunga płynie z~nieustannego zbierania górskich \mbox{roślin}. ,,Kamienny Dom'' gromadzi jadalne osty i~zioła, takie jak szarłat szorstki\footnote {Łac. amaranthus retroflexus}, bylicę piołun, kokoryczkę i~inne\footnote {Ang. fiddlewood, łac. citharexylum spinosum~--- niestety nie posiada polskiego odpowiednika}. Zbiera również pąki winorośli, szyszki i~pyłek sosnowy, a~w~szczególności liście herbaciane. Z~nich, jak i~z~innych składników sporządza standardowy posiłek, który tak opisuje: \begin{verse} \textit{Posiłek w~mojej górskiej kuchni:\\ Wiosna dostarcza wspaniałego sosu,\\ Spójrz na gulasz z~marynowanego bambusa\\ Garnek z~pachnącym twardoziarnistym ryżem\\ Usmażone w~oleju grzyby\\ Marynowane pączki imbiru} \end{verse} Ch'ing-hung dochodzi do wniosku, że zjadł \textit{sto garnców marynowanych warzyw}, przypuszczalnie kukurydzy. A~kiedy nadchodzą cięższe czasy, pod ręką zawsze jest zupa z~\mbox{szarłatu}, rzadka, wodnista owsianka, ciastka z~tłuczonych szyszek i~pyłek sosnowy; \textit{a~dla gości~--- herbatka z~piołunu} i~\textit{żadne z~nich nie są niesmaczne}. W~lepszych chwilach, odwiedzający pustelnika mnich przynosi w~prezencie wodorosty. \section{ODZIEŻ} Na całą odzież ,,Kamiennego Domu'' składała się prosta suknia, uszyta z~tego, co było akurat pod ręką, w~zależności od konkretnej pory roku. Latem wkładał na siebie krótkotrwały papier z~morwy lub okrywał się liśćmi lotosu, a~poza tym zawsze używał twardych konopi, które w~wielkiej obfitości rosły w~pobliżu razem z~morwą. Ch'ing-hung pisze: \textit{połatana szata na moim ciele, bambusowy warkocz wokół pasa}. Łaty udało się stworzyć dzięki wierzbowej nici, nanizanej na sosnową igłę. \textit{Mój jednoczęściowy strój nie składa się już z~jednej części}~--- narzeka w~jednym z~wersów, a~następnie dodaje: \begin{verse} \textit{Moja bielizna nie ma sznurka do zaciągania i~luzowania,\\ Moje spodnie nie mają nogawek,\\ A połowy mojej sukni brakuje}. \end{verse} Kiedyś, zmoknąwszy na deszczu, zdobył się na zwrócenie takiej uwagi: \textit{mnisie łachmany schną na kamieniach}. Podczas pracy często nosił rodzaj wierzchniego okrycia, sporządzonego z~włókien orzecha kokosowego i~nakrycie głowy z~liścia. Ch'ing-hung zakładał obuwie z~trawy i~dzierżył w~dłoni bambusową laskę. Wraz ze zbliżaniem się chłodu gromadził zapas drewna sosnowego i~morwy, ale u~kresu zimy palił liście i~igły sosnowe. Te skromne źródła ciepła spalał w~piecu, aby się ogrzać; nakrywał się również papierową kołdrą, zastąpioną później przez nie sprecyzowany bliżej ekwiwalent bawełny. Ściśnięty w~swej zimowej chacie, pustelnik snuje rozważania: \begin{verse} \textit{Od dawna nie podchodziłem już do drzwi,\\ Mchy i~porosty musiały utworzyć tam grube warstwy} \end{verse} W górskiej pustelni ,,Kamienny Dom'' przebywa pośrodku dzikiej przyrody. Wspomina, że słyszy wycia gibonów, śmiech tygrysa, (który pewnego razu zatrzymywał go przez większą część dnia wewnątrz chaty), a~także zwierzynę płową, wiewiórki, króliki i~całą plejadę ptaków, począwszy od żurawi a~skończywszy na wronach. Mnich czytuje bądź recytuje Sutrę Lankavatara, poezje Tao Chiena\footnote {Tao Chien (356--427)~--- wybitny chiński poeta taoistyczny, prekursor poezji pastoralnej} i Han Shana\footnote {Chodzi tu oczywiście o~Han Shana ,,Zimną Górę'', żyjącego w~Chinach na przełomie VIII i~IX wieku } (lub przynajmniej wspomina o~dwóch ostatnich), ale żałuje, że jego książki stały się domem dla rybików. \section{PODSUMOWANIE} Tak wiele sformułowań, zawartych w~,,Poematach o~górach'' umieszcza w~centralnym punkcie duchowych przeżyć Ch'ing-hunga tylko jego pustelnicze przeżycia i~doświadczenia jak i~samą pustelnię. A~jednak zdania te przesycone są charakterystyczną dlań skromnością: \textit{Wzniosłem moją chatę na samotnym szczycie}~--- pisze~--- \textit{i~spędzam wszystkie dni zgodnie z~karmą}. Dodaje następnie, iż sam już nie wie czy jest \textit{głupcem czy też mędrcem}. \begin{verse} \textit{Od ponad 40 lat żyję jako pustelnik\\ Nie nadążając za ziemskimi wzlotami i~upadkami}. \end{verse} ,,Kamienny Dom'' nie ma poczucia obowiązku śledzenia bądź brania udziału w~tym nieustannym kołowrocie \textit{wzlotów i~upadków}, ponieważ pustelnicze życie niesie ze sobą wolność. \begin{verse} \textit{Nie ma rzeczy lepszej od bycia wolnym,\\ Ale uzyskanie wolności nie jest szczęściem} \end{verse} Jak pokazuje jego codzienne życie, wolność uzyskuje się poprzez pracę, ale nie jest to wolność wynikająca z~podążania za jednym bądź drugim ziemskim zajęciem. Pustelnia, która jest wyrazicielem tej wolności jest raczej: \textit{skromnym miejscem, wolnym od troski; cicha, nie targana zmartwieniami dni. Można pracować, nic nie robić lub ulec przekształceniu}. Ostatnia linia tego wiersza sugeruje pełną akceptację życia przez pustelnika i~nadaje tej egzystencji perspektywę wolności. Życie po prostu biegnie tak jak powinno. \begin{verse} \textit{Sto lat przemyka, kiedy jesteś wolny,\\ Dziesięć tysięcy trosk rozpuszcza się, kiedy pozostajesz nieporuszony}. \end{verse} A pustelnicza chata jest wyrazem tego przekonania i~świadomości: \begin{verse} \textit{Stoję na zewnątrz mojej chaty, przykrytej spiczastym dachem,\\ Jak myślisz, jak wielka przestrzeń wypełnia wnętrze?\\ Mieszczą się tu wszystkie światy całego kosmosu \ldots} \end{verse} \newpage \section{POEZJE} \subsection{Przedmowa pióra Ch'ing-hunga do ,,Poematów o~górach''} \begin{quote} \textit{Tutaj, wśród drzew mam mnóstwo wolnego czasu. Kiedy nie spędzam go na spaniu, z~przyjemnością komponuje gathy. Lecz posiadając tak nieznaczną odrobinę papieru i~inkaustu, nie myślałem nawet o~przelaniu ich na papier. Teraz, niektórzy mnisi zen poprosili mnie, abym opisał, jakież to interesujące rzeczy odkryłem w~tych górach. Siedzę sobie tu spokojnie i~pozwalam unosić się mojemu piórku. Nagle ten tom jest już pełny. Zamykam go i~odsyłam na dół z~napomknieniem, abyście nie próbowali tych poematów śpiewać. Tylko wówczas, kiedy zasiądziecie nad nimi, wyświadczą wam one niejaką przysługę} \end{quote} \subsection{Opuszczając bibliotekę sutr na Górze Południowej\protect\footnotemark} \footnotetext{W Chinach istnieją dziesiątki świątyń, noszących miano ,,Południowej Góry''. Jakkolwiek biografia Ch'ing-hunga nie wspomina o~tym fakcie, wiersz sugeruje, iż spędził on co najmniej kilka lat wędrując po kraju. W~czasach dynastii Yuan istniała świątynia o~tej nazwie w~południowej prowincji Fukien. Była ona ówcześnie znana z~uwagi na rozległą bibliotekę, która mieściła się przypuszczalnie na drugim piętrze, tuż nad salą kultu. Aktywność monastyczna spadała jesienią~--- w~okresie pomiędzy letnią i~zimową sesją medytacyjną. Czas ten wykorzystywała większość mnichów na wędrówki po innych świątyniach i~odwiedzanie mistrzów.} \begin{verse} \textit{Od dwóch lat wynajmuję pokój w~chmurach\\ Chwytałem za motykę, kiedy czas i~deszcz na to pozwalały,\\ Gromadziłem zapach z~sąsiednich kwiatów\\ I zbierałem produkty mojego ogrodu.\\ Muzyka gór cichnie, kiedy jesienne hale milkną\\ Leśna mgła wślizguje się poprzez brakujące w~oknie szyby\\ Jutro wyruszam na inną górę.\\ Kiedy powrócę, aby przeczytać Vyakaranę?}\footnote {Vyakarana była pierwszą sutrą ustanowioną na początku nowej kalpy przez Pana Stworzenia~--- Brahmę } \end{verse} \newpage \subsection{Pod skalnym urwiskiem} \begin{verse} 1. \\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Wycinam i~palę.}\footnote {Technika wycinania i~palenia, prowadząca do przekształcenia zalesionego obszaru w~rolnicze tereny uprawne, jest nadal bardzo powszechnie stosowana w~południowo-zachodnich Chinach, w~szczególności na pograniczu z~Birmą (Myanmar). Raz oczyszczone w~ten sposób pole uprawia się przez trzy kolejne lata z~rzędu, po czym przez następne trzy leży odłogiem.} \\ \textit{Rosną tu warzywa i~zboże,\\ Można je zagotować i~uwarzyć,\\ Zaspokoić teraźniejszość,\\ Rozjaśnić starość.\\ Spoglądam na drzewo w~ogródku\\ Liczę jego jesienie i~wiosny.} 2.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Moimi towarzyszami są starożytni,\\ Którzy osiągnęli źródło.\\ Tu odpoczywam.\\ Inni, o~bardziej mistycznym nastawieniu,\\ Studiują na śmierć koany.\\ Kryjąc się za pniami drzew,\\ Czekają na króliki}\footnote {Żył sobie kiedyś w~państwie Sung pewien rolnik, który zauważył królika wystawiającego szyję zza pnia. Wieśniak rzucił motykę i~czekał obok pnia na kolejnego królika. Ale nie pojawił się już żaden, a~rolnik stał się w~Sung przedmiotem pośmiewiska.} \\ \textit{Znaczą łodzie, aby odnaleźć zgubione miecze.}\footnote {W państwie Ch'u pewien człowiek przeprawiał się właśnie przez rzekę, kiedy wypadł mu z~ręki miecz. Natychmiast uczynił znak na boku łódki~--- w~miejscu, w~którym miecz zniknął w~falach. Kiedy łódź przybiła do brzegu, podróżny wysiadł z~niej i~zaczął przeszukiwać wodę poniżej zaznaczonego miejsca, lecz oczywiście na próżno. Podczas gdy łódź cały czas płynęła; miecz za nią nie podążał \ldots} 3.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Całymi dniami widzę tylko rośliny\\ Ani śladu człowieka\\ Żółte liście unoszą się na wietrze\\ O zmierzchu ptaki nawołują z~doliny\\ Górski księżyc wstaje w~nocy\\ Żuraw na sośnie unosi się do lotu}\footnote {Żuraw i~sosna są odpowiednio symbolami nieśmiertelności i~transcendencji} \\ \textit{I skrapla moją szatę rosą} \newpage 4.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Moimi sąsiadami są tygrysy i~węże\\ Gdy tylko zapomniałem o~swoim umyśle\\ Ich natury stały się nagle oswojone\\ Wszyscy ludzie, którzy przyszli na ten świat\\ Mają w~sobie coś boskiego\\ Usta pełne zębów, owłosione głowy,\\ Dlaczego nie potrafią być życzliwi?} 5.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Nieświadomy źródła,\\ Gdziekolwiek się odwrócisz widzisz karmę,\\ Chaos i~pomieszanie.\\ Aby ujrzeć prawdę\\ Spójrz ponad swoimi zmysłami.\\ Zawsze tak było,\\ Źródło przepływa wokół ciebie} 6.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Spokojny w~samotności\\ Nie nawiedzany przez czas\\ Umysł stwarza świat\\ Okno zatrzymuje zachodzący księżyc\\ W palenisku dogasa iskra\\ Biedny uśpiony człowiek\\ Zaskoczony snem o~motylu}\footnote {Ostatnie zdanie odnosi się do opowieści Czuang-tsy, w~której przeżywa on sen, iż jest motylem. Obudziwszy się, zastanawia się, czy nie jest przypadkiem prawdziwym motylem, śniącym o~tym, że jest człowiekiem.} 7.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Siwowłosy starzec\\ W nie obrębionej szacie\\ W spodniach pozbawionych nogawek\\ Praktykuje zazen po nocach\\ Za dnia uprawia pole\\ Tu rozciąga się Ścieżka\\ Gdzież indziej mogłaby być?} \newpage 8.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Stoję twarzą w~twarz z~tysiącem gór\\ Jeden ze zmysłów dociera do źródła\\ Pozostałe sześć~--- odpoczywa}\footnote {Jest to zgodne z~ideą objaśnioną przez bodhisattwę Avalokiteśwarę w~Sutrze Surangama: każdy ze zmysłów może prowadzić do Oświecenia} \\ \textit{Białe obłoki wędrują\\ Zielona woda marszczy się\\ Ponad ruchem i~bezruchem\\ Rozciąga się inny świat} 9.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Nie odziewam mego ciała\\ Spożywam korzenie i~okrywam się roślinami\\ Konopie są moimi skarpetami, trawy~--- moim obuwiem\\ Gęsty mech kryje kroki na przedzie\\ Pragnienia umierają w~ciszy\\ Troski znikają~--- jest tak spokojnie.} 10.\\ \textit{Pod skalnym urwiskiem\\ Jesz i~wysypiasz się do syta,\\ Zaspokajasz pragnienia i~dogadzasz senności\\ Trwonisz miesiące i~lata\\ Aż przybywa starość i~choroba\\ I dotykają cię tysiące dolegliwości.\\ Kopiesz studnię, kiedy jesteś spragniony\\ Znosisz upał na próżno}\footnote {Ostatnie zdanie jest trawestacją starego chińskiego przysłowia, skierowanego do wszystkich tych, którzy czekają tak długo, aż będzie za późno na jakiekolwiek działanie. ,,Upał'' w~tym znaczeniu odnosi się do gorąca panującego w~piekłach.} \end{verse} \end{document} % vim: tw=72